05-第四第五变格法与代词
第 5 课 第四、第五变格法与代词 (Quarta et Quinta Dēclīnātiō; Pronomina)
5.1 第四变格法:frūctus(阳性)与 cornū(中性)
frūctus, frūctūs, m. 果实(→ 西语 fruto):
| 格 | 单数 | 复数 |
|---|---|---|
| Nom/Voc | frūctus | frūctūs |
| Gen | frūctūs | frūctuum |
| Dat | frūctuī | frūctibus |
| Acc | frūctum | frūctūs |
| Abl | frūctū | frūctibus |
cornū, cornūs, n. 角(→ 西语 cuerno)——中性规则再现:复数 Nom/Acc = cornua:
| 格 | 单数 | 复数 |
|---|---|---|
| Nom/Acc/Voc | cornū | cornua |
| Gen | cornūs | cornuum |
| Dat | cornuī | cornibus |
| Abl | cornū | cornibus |
第四变格高频词:exercitus 军队→ejército、senātus 元老院→senado、portus 港口→puerto、manus 手→mano、metus 恐惧、currus 战车、casus 落下/事件→caso、usus 使用→uso。
domus 特别提示:domus, domūs, f. 家是第二/第四混合变格:acc. domum、abl. domō、loc. domī 在家。凯撒行军描写必备词。
5.2 第五变格法:rēs 与 diēs
rēs, reī, f. 事物/事情/事务(西语 real 真实的 ← reālis;república ← rēs pūblica 公共事务=共和国):
| 格 | 单数 | 复数 |
|---|---|---|
| Nom/Voc | rēs | rēs |
| Gen | reī | rērum |
| Dat | reī | rēbus |
| Acc | rem | rēs |
| Abl | rē | rēbus |
rēs 是拉丁抽象表达的骨架:rēs pūblica 国家、rēs gestae 功业(res gestae!)、rēs militāris 军务、rēs adversae 逆境。凯撒的 rēbus 在夺格里无处不在。
diēs, diēī, m. 日/天(→ 西语 día;注意 diēs 是第五变格里少见的阳性):
| 格 | 单数 | 复数 |
|---|---|---|
| Nom/Voc | diēs | diēs |
| Gen | diēī | diērum |
| Dat | diēī | diēbus |
| Acc | diem | diēs |
| Abl | diē | diēbus |
实用搭配:quīnque diēbus = 在五天内(夺格表时间范围)。其他第五变格成员:spēs 希望、fidēs 信义(→ 西语 fe!)、aciēs 战线。
5.3 人称代词 (pronomīna persōnalia)
第一、二人称:
| 格 | 单 1 | 复 1 | 单 2 | 复 2 |
|---|---|---|---|---|
| Nom | ego 我 | nōs 我们 | tū 你 | vōs 你们 |
| Gen | meī | nostrum/nostrī | tuī | vestrum/vestrī |
| Dat | mihi | nōbīs | tibi | vōbīs |
| Acc | mē | nōs | tē | vōs |
| Abl | mē | nōbīs | tē | vōbīs |
第三人称"反身" sē:suī / sibi / sē / sē(自己的,指回主语;西语 se/sí 同源同功能)。
要点:
- 拉丁语通常省略 ego/tū——动词词尾已经标明人称,就像西语说 hablo 不必说 yo。代词出现 = 强调。
- 属格 nostrum/vestrum 表部分属格:ūnus nostrum = 我们中的一人。
- cum 合写:cum tē → tēcum, cum nōbīs → nōbīscum(与你、与我们)。
- 西语直系血统:me/mē、te/tē、nos/nōs、os/vōs、mi/mihi、ti/tibi、sí/sibi——你的西语代词表几乎就是拉丁表!
5.4 指示代词 is / ea / id(全表)
拉丁语没有专职第三人称代词,由 is/ea/id 兼任"他/她/它"。它有三大用法:
- 弱指示/回指:那个(提到过的)→ 他她它(最常见)
- 指示:那(较弱的 that)
- 与关系词呼应:ea quae… 那些……的东西
| 格 | 阳性 m | 阴性 f | 中性 n |
|---|---|---|---|
| 单数 | |||
| Nom | is | ea | id |
| Gen | eius | eius | eius |
| Dat | eī | eī | eī |
| Acc | eum | eam | id |
| Abl | eō | eā | eō |
| 复数 | |||
| Nom | ī (eī) | eae | ea |
| Gen | eōrum | eārum | eōrum |
| Dat/Abl | eīs | eīs | eīs |
| Acc | eōs | eās | ea |
| Abl | eīs | eīs | eīs |
记忆钩子:
- eius 一个形式包办"他的/她的/它的"属格——凯撒文中出现率冠军。
- 中性 id/ea 又见中性规则。
- 复数主格阳性 ī 太短,实际文本常写 eī。
5.5 ille / illa / illud 与 hic / haec / hoc
ille(远指"那个";也指"那位大名鼎鼎的"):
| 格 | m | f | n |
|---|---|---|---|
| Nom sg | ille | illa | illud |
| Gen sg | illīus | illīus | illīus |
| Dat sg | illī | illī | illī |
| Acc sg | illum | illam | illud |
| Abl sg | illō | illā | illō |
| Nom pl | illī | illae | illa |
| Gen pl | illōrum | illārum | illōrum |
| Dat/Abl pl | illīs | illīs | illīs |
| Acc pl | illōs | illās | illa |
hic(近指"这个"):
| 格 | m | f | n |
|---|---|---|---|
| Nom sg | hic | haec | hoc |
| Gen sg | huius | huius | huius |
| Dat sg | huic | huic | huic |
| Acc sg | hunc | hanc | hoc |
| Abl sg | hōc | hāc | hōc |
| Nom pl | hī | hae | haec |
| Gen pl | hōrum | hārum | hōrum |
| Dat/Abl pl | hīs | hīs | hīs |
| Acc pl | hōs | hās | haec |
iste(中指"你那个",常带贬义)形态同 ille 系(iste ista istud, istīus…),暂识即可。
西班牙语直通车:este / ese / aquel 三分近中远,正来自 iste / ipse / ille;él, ella, ellos, las, los 全部来自 ille 家族。你早就在说拉丁指示代词了。
希腊对照:希腊 αὐτός 一词三用(同一个/他自己/他),正好对应拉丁 ipse(亲自)/ sē(反身)/ is(弱指) 的分工。
5.6 īdem, eadem, idem(同一个)
构成 = is/ea/id + 强化粒子 -dem:
| 格 | m | f | n |
|---|---|---|---|
| Nom sg | īdem | eadem | idem |
| Gen sg | eiusdem | eiusdem | eiusdem |
| Dat sg | eīdem | eīdem | eīdem |
| Acc sg | eundem | eandem | idem |
| Abl sg | eōdem | eādem | eōdem |
| Nom pl | īdem | eaedem | eadem |
| Gen pl | eōrundem | eārundem | eōrundem |
| Dat/Abl pl | eīsdem | eīsdem | eīsdem |
| Acc pl | eōsdem | eāsdem | eadem |
注意音变:eumd-em → eundem(m 在 d 前变 n);eōrumdem → eōrundem(同理 m→r→n 的调整)。
用法:eundem locum 同一地点;īdem atque / īdem quī 与……相同。凯撒过渡叙事的高频开场:īsdem dē causīs 出于同样的原因。
5.7 阅读③: demonstratives in action
(a) BG 1.2:
Ea rēs est Helvētiīs per indīcium ēnuntiāta.
这件事通过告密被通报给了赫尔维蒂人。
| 形式 | 分析 |
|---|---|
| Ea rēs | is 的阴性主格 + 第五变格 rēs:这件事(ea 在此 = 弱指示"该") |
| est … ēnuntiāta | 迂回完成被动:has been announced(与第 3 课 est dīvīsa 同构) |
| Helvētiīs | 与格:通报的接收方(被动动词 + 利益与格,拉丁语高频结构) |
| per indīcium | per + 宾格 = 通过(手段);indīcium 告发 |
(b) BG 1.42(阿里奥维斯图斯拒绝会面的传话,一句话三个"他"!):
Sī quid ipsī ā Caesare opus esset, ipsum ad sē ventūrum fuisse; sī quid ille sē vellet, illum ad sē venīre oportēre.
(他说:)如果他本人需要凯撒做什么事,他本来会亲自去找凯撒;如果凯撒想从他那里得到什么,那么凯撒应当来找他。
| 形式 | 分析 |
|---|---|
| ipsī / ipsum | ipse 自己、亲自(强调反身) |
| eum? 注意:本句用 illum | ille 远指 = 那位(凯撒),带疏远语气 |
| sē | 反身:回到各自主语 |
| esset … ventūrum fuisse / oportēre | 间接引语(reported speech)的虚拟与不定式结构——动词系统详解见第二部分 |
语法亮点:ipse(说话者自己)— ille(对方凯撒,冷感十足)— sē(各自回指)在同一句内精确分工。外交辞令的火药味全靠代词选择。
(c) 仿写练习句(依凯撒风格自拟,展示 īdem 与第四变格的一致):
Īdem magistrātūs apud Helvētiōs quotannīs creantur.
在赫尔维蒂人中,同样的官员每年都被选举产生。
| 形式 | 分析 |
|---|---|
| Īdem magistrātūs | īdem 阳性主复 + magistrātūs(magistrātus 官员,第四变格主格复数 -ūs) |
| apud Helvētiōs | apud + 宾格 = 在……(人民)当中 |
| quotannīs | 夺格:每年(quotannis 年年) |
| creantur | creō 选出的第三人称复数被动现在时 |
真实文本中凯撒确实惯用 īdem/īsdem 承接上文(如 īsdem dē causīs),magistrātūs 则是他描述高卢政制的核心词。
5.8 练习
- 写出:frūctuī(何词何格?)、cornua(何格?)、eārundem(何词何格?)
答:frūctus 与格单数;cornū 的主格或宾格复数;īdem 阴性属格复数。 - 解析翻译:Illī nōbīscum venīre nōlunt.(nōlō 不愿)
答:那些人不愿和我们来。illī 主复;nōbīscum = cum nōbīs。 - 用 īdem 翻译"我们在同一座城市生活":In eādem urbe vīvimus.
词汇(本课 50 词)
A. 第四变格法
| 词 | 信息 | 中文 | 例句 |
|---|---|---|---|
| exercitus | m., 复 exercitūs | 军队 | Exercitus in finibus hostium est.(军队在敌境。) |
| adventus | m., 复 adventūs | 到来 | Adventus lēgātōrum nūntiātus est.(使节的到来已被通报。) |
| equitātus | m. | 骑兵部队 | Equitātus fugientēs persecūtus est.(骑兵追击溃敌。) |
| peditātus | m. | 步兵部队 | Peditātus medium aciem tenēbat.(步兵居中列阵。) |
| impetus | m., 复 impetūs | 冲击;进攻 | Impetum hostium sustinēre dēbēmus.(我们须顶住敌人的冲击。) |
| metus | m., 复 metūs | 恐惧 | Metus hostīlem in corde erat.(对敌人的恐惧在心头。) |
| lacus | m., 复 lacūs | 湖 | Ad lacum parvum vēnērunt.(他们来到小湖边。) |
| fructus | m., 复 fructūs | 果实;收益 | Fructūs autumnī colligimus.(我们收秋果。) |
| cornū | n., 复 cornua | 角;(军阵)翼 | Cornua aciem firmant.(两翼稳固阵形。) |
| domus | f., 不规则变格 | 家 | Domum rediī.(我回家了。) |
B. 第五变格法
| 词 | 信息 | 中文 | 例句 |
|---|---|---|---|
| rēs | f., 属格 reī, 复 rēs | 事情;事物 | Rēs gestae populī Rōmānī.(罗马人的业绩。) |
| diēs | m./f., 属格 diēī | 日;日子 | Diēs septimus adventūs erat.(是抵达后的第七天。) |
| spēs | f., 属格 speī, 复 spēs | 希望 | Spēs ultima nōn relinquenda est.(最后的希望不可弃。) |
| fidēs | f., 属格 fideī/fideī | 信义 | Fidēs inter sociōs servanda est.(盟友间的信义须守。) |
| aciēs | f., 复 aciēs | 战线;锋刃 | Acie instructa, signum datum est.(列好战线,发出号令。) |
C. 代词群
| 词 | 信息 | 中文 | 例句 |
|---|---|---|---|
| mē / tē | abl./acc. 单 | 我/你(宾夺) | Inter nōs et vōs flūmen est.(我们与你们之间有河。) |
| sē / sēsē | 反身 | 他(她)自己 | Sē in fugam dat.(他转身逃跑。) |
| nōbīscum / vōbīscum | 短语+cum | 和我们/你们 | Vobīscum veniam.(我会和你们一起来。) |
| quis / quid | 疑问 pron. | 谁/什么 | Quid agis?(你在做什么?) |
| quī, quae, quod | 关系 pron. | 那(关系词) | Quī haec dīxit, verum dīxit.(说这话的人说的是真话。) |
| cuiusdam | quīdam 属格 | 某个的 | Cuiusdam hominis canis latrābat.(某人的狗在吠。) |
D. 高频动词
| 词 | 信息 | 中文 | 例句 |
|---|---|---|---|
| eō | īre, iī/ivī, itum | 去 | Rōmam eō crās.(明天我去罗马。) |
| ferō | ferre, tulī, lātum | 带来;忍受 | Auxilium ferre possum.(我能带来援助。) |
| volō | velle, voluī | 想要 | Quod volō, id faciō.(我想做就做。) |
| possum | posse, potuī +inf | 能 | Venīre nōn possum.(我来不了。) |
| faciō | -ere, fēcī, factum | 做;使 | Facta, nōn verba!(行动,而非空言!) |
E. 补充:时间地点
| 词 | 信息 | 中文 | 例句 |
|---|---|---|---|
| locus | m., 复 loca/locī | 地点 | Locus castrīs idōneus inventus est.(找到了适于扎营的地方。) |
| iter | n., 属格 itineris | 行程;路途 | Iter longum per montēs fecimus.(我们翻山走了长路。) |
F. 补充:代词与限定
| 词 | 信息 | 中文 | 例句 |
|---|---|---|---|
| idem | eadem, idem | 同一(的) | Idem cōnsilium sequimur.(我们采取同一计划。) |
| ipse | ipsa, ipsum | 本人;自身 | Caesar ipse vēnit.(凯撒亲自来了。) |
| nēmō | pron., 属格 nūllīus | 无人 | Nēmō sine vitīō est.(无人无过。) |
| nihil | 不变格 | 无物 | Nihil timendum est.(无可惧者。) |
G. 补充:第四五变格补充
| 词 | 信息 | 中文 | 例句 |
|---|---|---|---|
| faciēs | f., 属格 faciēī | 形貌;面容 | Faciēs eius mīra erat.(他的容貌出众。) |
H. 补充:高频动词
| 词 | 信息 | 中文 | 例句 |
|---|---|---|---|
| accipiō | -ere, -cēpī, -ceptus | 接受 | Litterās tuās accēpī.(我收到了你的信。) |
| iungō | -ere, iūnxī, iūnctus | 连接 | Iungimus manūs.(我们手牵手。) |
I. 补充:全称与时间副词
| 词 | 信息 | 中文 | 例句 |
|---|---|---|---|
| uterque | utraque, utrumque | 两者都 | Uterque frāter fortis erat.(兄弟俩都勇敢。) |
| tōtus | -a -um, 复属格 -ōrum | 整个的 | Tōtam urbem vīdimus.(我们看遍全城。) |
| sōlus | -a -um | 单独的 | Sōlus domī manet.(他独自在家。) |
| ūllus | -a -um(否定句) | 任一的 | Sine ūllā spē remānsit.(他在毫无希望中留下。) |
| certus | -a -um | 确定的 | Certō diē venient.(他们将如期而至。) |
| medius | -a -um | 中间的 | Mediā nocte excītātus sum.(半夜我被惊醒。) |
| cotīdiē | adv. | 每天 | Cotīdiē exercēmur.(我们每天操练。) |
| prīdiē | adv. | 前一日 | Prīdiē epistulam scrīpsī.(前一天我写了信。) |
| postrīdiē | adv. | 次日 | Postrīdiē castra mōvimus.(次日拔营。) |
| interdum | adv. | 时而 | Interdum tacet, interdum clāmat.(时而沉默,时而高呼。) |
| multō | adv.+比较级 | …得多 | Multō melius hoc est.(这好得多。) |
| nimium | adv. | 过分地 | Nimium properās!(你太急了!) |
| conveniō | -īre, -vēnī | 集合;一致 | Omnēs in forum convēnērunt.(众人齐聚广场。) |
| dēsum | deesse, dēfuī | 缺席;缺乏 | In proeliō nōn dēfuī.(战斗中我未缺席。) |
| tantum | adv. | 仅仅 | Tantum id volō.(我只要这个。) |

浙公网安备 33010602011771号