04-第三变格法

第 4 课 第三变格法 (Tertia Dēclīnātiō)

第三变格法是拉丁语最大的类,三性兼备,词形最多样。唯一可靠的锚点是属格单数 -is:词干 = 属格去掉 -is。主格单数形态五花八门,只能查词典。

4.1 辅音干范例:rēx(阳性)

rēx, rēgis, m. 国王。词干 rēg-(主格 -x 来自 g+s 的融合):

单数 复数
Nom/Voc x rēgēs
Gen rēgis rēgum
Dat rēgī rēgibus
Acc rēgem rēgēs
Abl rēge rēgibus

中性辅音干 corpus, corporis, n. 身体(注意中性规则:Nom=Acc=corpus,复数 corpora):

单数 复数
Nom/Acc/Voc corpor-∅ corpus corpora
Gen corporis corporum
Dat/Abl corporī / corpore corporibus

西语黄金对照(又是宾格原理):

  • rēgem → rey 王;lēgem → ley 法律
  • corpu(m) → cuerpo 身体(o 裂化 ue)
  • tempu(m)? tempus → tiempo 时间
  • noctem → noche 夜;montem → monte 山;carnem → carne 肉;mentem → mente 心智
  • cīvitātem → ciudad 城市;virtūtem → virtud 美德

规律:西语 -dad/-tud 类抽象名词 ← 拉丁 -tātem/-tūtem(第三变格)。

4.2 i 干变格法:cīvis(阳/阴)

cīvis, cīvis, m./f. 公民。判断 i 干的实用口诀——属格与主格音节数相同的等音节词 (parisyllaba) 大多是 i 干,属格复数用 -ium

单数 复数
Nom/Voc cīvis cīvēs
Gen cīvis cīvium
Dat cīvī cīvibus
Acc cīvem cīvēs(诗歌中亦见 cīvīs
Abl cīve(诗歌亦见 cīvī cīvibus

等音节 i 干成员表(背这张表收益极大):

拉丁语 词义 备注/西语
hostis, hostis 敌人 公敌 hostis,外敌 barbarus
navis, navis nave
finis, finis (多用复) 边界/终结 fin
ignis, ignis ígneo
orbis, orbis 圆环/世界 orbite? orbital
piscis, piscis pez
collis, collis 山丘 colina
turris, turris torre

中性 i 干(数量少但极常用,复数 -ia):

单数 Nom/Gen/Dat/Abl 复数 Nom/Acc
animal, animālis animal / animālis / animālī / animālī animālia(→ 西语 animal)
mare, maris mare / maris / marī / marī maria(→ 西语 mar;人名 María 即此词的希腊化变体)

对比陷阱:nōmen, nōminis 名字(→ nombre)是辅音干,复数 nōmina 不是 nōmenia——因为它属格 nōminis 比主格 nōmen 多一个音节,不等音节。

希腊对照:πόλις, πόλεως 城市 与 cīvis 同属 i 干系统;拉丁 -ium ↔ 希腊 -ίων(πάντων? 如 πόλεων)。机制完全平行。

4.3 常见不规则/混合名词速查表

拉丁语 属格 词义 西语 备注
pater patris m 父亲 padre r 干
māter matris f 母亲 madre r 干
frāter frātris m 兄弟 hermano(西语也不规则!) r 干
senex senis m 老人 señor? (senior→señor ✓)
flūmen flūminis n fluente/fluvial(同族 fluere → fluir 流动) n 干
caput capitis n cabo(海角);cabeza ← 俗拉丁 *capitia t 干
iter itineris n 行军/路程 itinerario(异干互补!主格 iter ≠ 词干 itiner-) n 干
carō carnis f carne
mors mortis f 死亡 muerte
urbs urbis f 城市 suburbio(城下)
mōns montis m monte
pēs pedis m pie
nox noctis f noche 主格藏着 t!nox = noct-s
vōx vōcis f 声音 voz
lūx lūcis f luz
ratiō ratiōnis f 计算/理性 razón

-x 词家族规律:主格 -x ↔ 属格 -cis/-gis(vōx/vōcis, rēx/rēgis, nox/noctis, lēx/lēgis 法→ley)。凡见 -x,先想 -cem/-gem。

4.4 阅读②:高卢的地理边界 (BG 1.1 续)

Gallōs ab Aquītānīs Garumna flūmen, ā Belgīs Matrona et Sequana dīvidit.
加龙河 (Garumna) 把高卢人与阿奎塔尼人隔开,马恩河 (Matrona) 与塞纳河 (Sequana) 把他们与贝尔盖人隔开。

解析:

形式 分析
Gallōs 宾格复数(分隔的对象)
ab Aquītānīs / ā Belgīs ab/ā + 夺格 = 从……分开
Garumna flūmen 同位语 (appositiō):加龙河即"加龙这条河";flūmen 中性主格与主语一致
Matrona et Sequana 双主语,故动词用单数还是复数?——dīvidit 单数!拉丁语近主语一致(Sequana 就近)
dīvidit dīvidō 第三人称单数现在时

语法亮点:flūmen 与专名构成同位语是凯撒地理描写的标配格式:Rhodanus flūmen(罗讷河)、flūmen Rhēnum(莱茵河,宾格版)。

下一句引出日耳曼人:

proximīque sunt Germānīs, quī trāns Rhēnum incolunt, quibuscum continenter bellum gerunt.
他们(贝尔盖人)与日耳曼人最为邻近——日耳曼人住在莱茵河对岸——并且与他们连年不断交战。

解析:

形式 分析
proximīque proximī(proximus 最近的,最高级形式预告第 6 课)+ enclitic -que "和";proximus 支配与格 Germānīs(与某者为邻)
Germānīs 与格复数(受 proximī 支配)——形容词支配与格是拉丁语常见现象
trāns Rhēnum trāns + 宾格 = 越过莱茵河(方向)
quibuscum = cum + quibus 合并写作(与格复数关系代词 + cum 后置合体):"与他们一起"
continenter 副词 连续不断地
bellum gerunt gerō bellum 固定搭配 = 进行战争

语法亮点:quibuscum 这种"介词粘尾巴"还会大量出现:mēcum(与我)、nōbīscum(与我们)、vōbīscum。

4.5 练习

  1. 写出 rēx 的夺格复数、corpus 的宾格复数、cīvis 的属格复数。

    答:rēgibus;corpora;cīvium。
  2. 解析 ā Belgīs:为何是 Belgīs 不是 Belgās?

    答:ab 要求夺格;Belga 是第一变格,夺格复数 -īs。
  3. 翻译:Flūmina Galliam dividunt.(flūmina 中性复数主格)

    答:多条河流分隔高卢。

词汇(本课 50 词)

A. 第三变格法辅音干

信息 中文 例句
homō m., 属格 hominis Homo hominī lupus est.(谚)人对人是狼。
nōmen n., 属格 nōminis 名字 Nōmen mihi est Mārcus.(我叫马库斯。)
genus n., 属格 generis 种类;出身 Genus scribendī discimus.(我们学习写作的门类。)
crēdō -ere, crēdidī, crēditum +dat 相信 Nēminī nimis crēdās.(别太信任何人。)
carmen n., 属格 carminis 歌;诗 Carmen Horātiī legimus.(我们读贺拉斯的诗。)
iuvenis m./f., 属格 iuvenis 青年 Iuvenēs in forō disceptant.(青年们在广场辩论。)
senex m., 属格 senis 老人 Senex sapientia plenus est.(老人充满智慧。)
cōnsul m., 复 cōnsulēs 执政官 Cōnsulēs exercitum parant.(执政官们整军。)
mīles m., 复 mīlitēs 士兵 Mīlitēs castra mūniunt.(士兵们筑营。)
eques m., 复 equitēs 骑兵 Equitēs hostem circumveniunt.(骑兵包抄敌人。)
pēs m., 复 pedēs 脚;步兵 Peditēs aciē stant.(步兵列阵。)

B. i 干与混合变格

信息 中文 例句
avis f., 复 avēs Avis in ramō cantat.(鸟在枝头歌唱。)
collis m., 复 collēs 山丘 Collēs vineīs plenī sunt.(山丘满是葡萄园。)
vīs f., 复 virēs 力量;暴力 Vī neque dolō sed virtūte vincimus.(我们靠勇武而非暴力取胜。)
animal n., 复 animālia 动物 Animālia in silvā vīvunt.(动物住在林中。)
rīvus m., 复 rivī 溪流 Rivus per vallem fluit.(溪水穿谷。)
ignis m., 复 ignēs Ignis domum dēvorat.(火吞噬房屋。)

C. 高频不规则/重要词

信息 中文 例句
sanguis m., 属格 sanguinis Sanguis in terrā cadit.(血洒大地。)
dolor m., 属格 dolōris 痛苦 Dolor vulneris acerbus est.(伤痛苦不堪言。)
honor m., 复 honōrēs 荣誉 Honor cīvium servāndus est.(公民的荣誉须维护。)
ōrātor m., 复 ōrātōrēs 演说家 Ōrātor multitudinem movet.(演说家打动众人。)
imperātor m., 复 imperātōrēs 统帅 Imperātor victōriam nūntiat.(统帅宣告胜利。)
sōl m., 属格 sōlis 太阳 Sōl orientem illustrat.(太阳照亮东方。)
salūs f., 属格 salūtis 安全;健康 Salūs populī suprēma lēx est.(人民的安全是最高法律。)

D. 动词补充

信息 中文 例句
agō -ere, ēgī, āctum 做;驱赶 Quid hīc agis?(你在这干嘛?)
capiō -ere, cēpī, captum 拿取;攻占 Urbem tertiō diē cēpērunt.(他们第三天攻克了城。)
fugiō -ere, fūgī, fugitum 逃跑 Hostēs fugiunt.(敌人在逃窜。)
iaciō -ere, iēcī, iactum 投掷 Saxa in hostēs iaciunt.(他们朝敌人投石。)
relinquō -ere, relīquī, relictum 留下;放弃 Castra relīquimus atque iter facimus.(我们弃营赶路。)
vincō -ere, vīcī, victum 战胜 Quī resistit aut vincit aut occidit.(抵抗者非胜即死。)

E. 补充:自然与器物

信息 中文 例句
lignum n., 复 ligna 木柴 Ligna caedunt.(伐木为薪。)
vallum n., 复 valla 壕垒工事 Vallum fossamque perdūcunt.(他们筑垒掘壕。)

F. 补充:战争与人物

信息 中文 例句
arma n.pl., 属格 armōrum 武器 Arma capit atque in aciem ruit.(他拿起武器冲向战线。)

G. 补充:品质名词

信息 中文 例句
misericordia f., 复 misericordiae 怜悯 Misericordiā dignus est.(值得怜悯。)
pudor m., 属格 pudōris 羞耻 Pudor iuventūtis servandus est.(青年的廉耻须守护。)
ōdium n., 复 ōdia 憎恨 Odium belli omnibus incussit.(他将恨战之情植入人心。)

H. 补充:数词扩展

信息 中文 例句
vīgintī 不变格 二十 Vīgintī annōs hīc vīxit.(他在此住了二十年。)
centum 不变格 一百 Centum virī convēnērunt.(一百人聚齐。)
quīnque 不变格 Quīnque cohortēs mīsit.(他派了五个大队。)
sex 不变格 Sex lēgātōrum verbīs crēdidit.(他信了六位使节之言。)
septem 不变格 Septem stēllae fulgent.(七星闪耀。)
octō 不变格 Octō hōrīs dormiō.(我睡八小时。)
novem 不变格 Novem legiōnēs parātae erant.(九个军团已就绪。)
decem 不变格 Decem obsidēs dedērunt.(他们交出十名人质。)
ūndecim 不变格 十一 Ūndecim hōrae praeteriērunt.(十一个小时过去了。)
duodecim 不变格 十二 Duodecim mēnsēs annum efficiunt.(十二个月构成一年。)
trecentī -ae -a 三百 Trecentī mīlitēs relicti sunt.(三百士兵留守。)
quīngentī -ae -a 五百 Quīngentī equitēs ante agmen missī.(五百骑兵派在纵队前。)
bis adv. 两次 Bis in mēnse solvit.(他每月付两次。)
ter adv. 三次 Ter dē eō rogāvī.(我问过他三次。)

posted @ 2026-09-05 07:52  IcarusLee  阅读(3)  评论(0)    收藏  举报