04-第三变格法
第 4 课 第三变格法 (Tertia Dēclīnātiō)
第三变格法是拉丁语最大的类,三性兼备,词形最多样。唯一可靠的锚点是属格单数 -is:词干 = 属格去掉 -is。主格单数形态五花八门,只能查词典。
4.1 辅音干范例:rēx(阳性)
rēx, rēgis, m. 国王。词干 rēg-(主格 -x 来自 g+s 的融合):
| 格 | 单数 | 复数 |
|---|---|---|
| Nom/Voc | rēx | rēgēs |
| Gen | rēgis | rēgum |
| Dat | rēgī | rēgibus |
| Acc | rēgem | rēgēs |
| Abl | rēge | rēgibus |
中性辅音干 corpus, corporis, n. 身体(注意中性规则:Nom=Acc=corpus,复数 corpora):
| 格 | 单数 | 复数 |
|---|---|---|
| Nom/Acc/Voc | corpor-∅ corpus | corpora |
| Gen | corporis | corporum |
| Dat/Abl | corporī / corpore | corporibus |
西语黄金对照(又是宾格原理):
- rēgem → rey 王;lēgem → ley 法律
- corpu(m) → cuerpo 身体(o 裂化 ue)
- tempu(m)? tempus → tiempo 时间
- noctem → noche 夜;montem → monte 山;carnem → carne 肉;mentem → mente 心智
- cīvitātem → ciudad 城市;virtūtem → virtud 美德
规律:西语 -dad/-tud 类抽象名词 ← 拉丁 -tātem/-tūtem(第三变格)。
4.2 i 干变格法:cīvis(阳/阴)
cīvis, cīvis, m./f. 公民。判断 i 干的实用口诀——属格与主格音节数相同的等音节词 (parisyllaba) 大多是 i 干,属格复数用 -ium:
| 格 | 单数 | 复数 |
|---|---|---|
| Nom/Voc | cīvis | cīvēs |
| Gen | cīvis | cīvium ★ |
| Dat | cīvī | cīvibus |
| Acc | cīvem | cīvēs(诗歌中亦见 cīvīs) |
| Abl | cīve(诗歌亦见 cīvī) | cīvibus |
等音节 i 干成员表(背这张表收益极大):
| 拉丁语 | 词义 | 备注/西语 |
|---|---|---|
| hostis, hostis | 敌人 | 公敌 hostis,外敌 barbarus |
| navis, navis | 船 | nave |
| finis, finis (多用复) | 边界/终结 | fin |
| ignis, ignis | 火 | ígneo |
| orbis, orbis | 圆环/世界 | orbite? orbital |
| piscis, piscis | 鱼 | pez |
| collis, collis | 山丘 | colina |
| turris, turris | 塔 | torre |
中性 i 干(数量少但极常用,复数 -ia):
| 词 | 单数 Nom/Gen/Dat/Abl | 复数 Nom/Acc |
|---|---|---|
| animal, animālis | animal / animālis / animālī / animālī | animālia(→ 西语 animal) |
| mare, maris | mare / maris / marī / marī | maria(→ 西语 mar;人名 María 即此词的希腊化变体) |
对比陷阱:nōmen, nōminis 名字(→ nombre)是辅音干,复数 nōmina 不是 nōmenia——因为它属格 nōminis 比主格 nōmen 多一个音节,不等音节。
希腊对照:πόλις, πόλεως 城市 与 cīvis 同属 i 干系统;拉丁 -ium ↔ 希腊 -ίων(πάντων? 如 πόλεων)。机制完全平行。
4.3 常见不规则/混合名词速查表
| 拉丁语 | 属格 | 性 | 词义 | 西语 | 备注 |
|---|---|---|---|---|---|
| pater | patris | m | 父亲 | padre | r 干 |
| māter | matris | f | 母亲 | madre | r 干 |
| frāter | frātris | m | 兄弟 | hermano(西语也不规则!) | r 干 |
| senex | senis | m | 老人 | señor? (senior→señor ✓) | |
| flūmen | flūminis | n | 河 | fluente/fluvial(同族 fluere → fluir 流动) | n 干 |
| caput | capitis | n | 头 | cabo(海角);cabeza ← 俗拉丁 *capitia | t 干 |
| iter | itineris | n | 行军/路程 | itinerario(异干互补!主格 iter ≠ 词干 itiner-) | n 干 |
| carō | carnis | f | 肉 | carne | |
| mors | mortis | f | 死亡 | muerte | |
| urbs | urbis | f | 城市 | suburbio(城下) | |
| mōns | montis | m | 山 | monte | |
| pēs | pedis | m | 脚 | pie | |
| nox | noctis | f | 夜 | noche | 主格藏着 t!nox = noct-s |
| vōx | vōcis | f | 声音 | voz | |
| lūx | lūcis | f | 光 | luz | |
| ratiō | ratiōnis | f | 计算/理性 | razón |
-x 词家族规律:主格 -x ↔ 属格 -cis/-gis(vōx/vōcis, rēx/rēgis, nox/noctis, lēx/lēgis 法→ley)。凡见 -x,先想 -cem/-gem。
4.4 阅读②:高卢的地理边界 (BG 1.1 续)
Gallōs ab Aquītānīs Garumna flūmen, ā Belgīs Matrona et Sequana dīvidit.
加龙河 (Garumna) 把高卢人与阿奎塔尼人隔开,马恩河 (Matrona) 与塞纳河 (Sequana) 把他们与贝尔盖人隔开。
解析:
| 形式 | 分析 |
|---|---|
| Gallōs | 宾格复数(分隔的对象) |
| ab Aquītānīs / ā Belgīs | ab/ā + 夺格 = 从……分开 |
| Garumna flūmen | 同位语 (appositiō):加龙河即"加龙这条河";flūmen 中性主格与主语一致 |
| Matrona et Sequana | 双主语,故动词用单数还是复数?——dīvidit 单数!拉丁语近主语一致(Sequana 就近) |
| dīvidit | dīvidō 第三人称单数现在时 |
语法亮点:flūmen 与专名构成同位语是凯撒地理描写的标配格式:Rhodanus flūmen(罗讷河)、flūmen Rhēnum(莱茵河,宾格版)。
下一句引出日耳曼人:
proximīque sunt Germānīs, quī trāns Rhēnum incolunt, quibuscum continenter bellum gerunt.
他们(贝尔盖人)与日耳曼人最为邻近——日耳曼人住在莱茵河对岸——并且与他们连年不断交战。
解析:
| 形式 | 分析 |
|---|---|
| proximīque | proximī(proximus 最近的,最高级形式预告第 6 课)+ enclitic -que "和";proximus 支配与格 Germānīs(与某者为邻) |
| Germānīs | 与格复数(受 proximī 支配)——形容词支配与格是拉丁语常见现象 |
| trāns Rhēnum | trāns + 宾格 = 越过莱茵河(方向) |
| quibuscum | = cum + quibus 合并写作(与格复数关系代词 + cum 后置合体):"与他们一起" |
| continenter | 副词 连续不断地 |
| bellum gerunt | gerō bellum 固定搭配 = 进行战争 |
语法亮点:quibuscum 这种"介词粘尾巴"还会大量出现:mēcum(与我)、nōbīscum(与我们)、vōbīscum。
4.5 练习
- 写出 rēx 的夺格复数、corpus 的宾格复数、cīvis 的属格复数。
答:rēgibus;corpora;cīvium。 - 解析 ā Belgīs:为何是 Belgīs 不是 Belgās?
答:ab 要求夺格;Belga 是第一变格,夺格复数 -īs。 - 翻译:Flūmina Galliam dividunt.(flūmina 中性复数主格)
答:多条河流分隔高卢。
词汇(本课 50 词)
A. 第三变格法辅音干
| 词 | 信息 | 中文 | 例句 |
|---|---|---|---|
| homō | m., 属格 hominis | 人 | Homo hominī lupus est.(谚)人对人是狼。 |
| nōmen | n., 属格 nōminis | 名字 | Nōmen mihi est Mārcus.(我叫马库斯。) |
| genus | n., 属格 generis | 种类;出身 | Genus scribendī discimus.(我们学习写作的门类。) |
| crēdō | -ere, crēdidī, crēditum +dat | 相信 | Nēminī nimis crēdās.(别太信任何人。) |
| carmen | n., 属格 carminis | 歌;诗 | Carmen Horātiī legimus.(我们读贺拉斯的诗。) |
| iuvenis | m./f., 属格 iuvenis | 青年 | Iuvenēs in forō disceptant.(青年们在广场辩论。) |
| senex | m., 属格 senis | 老人 | Senex sapientia plenus est.(老人充满智慧。) |
| cōnsul | m., 复 cōnsulēs | 执政官 | Cōnsulēs exercitum parant.(执政官们整军。) |
| mīles | m., 复 mīlitēs | 士兵 | Mīlitēs castra mūniunt.(士兵们筑营。) |
| eques | m., 复 equitēs | 骑兵 | Equitēs hostem circumveniunt.(骑兵包抄敌人。) |
| pēs | m., 复 pedēs | 脚;步兵 | Peditēs aciē stant.(步兵列阵。) |
B. i 干与混合变格
| 词 | 信息 | 中文 | 例句 |
|---|---|---|---|
| avis | f., 复 avēs | 鸟 | Avis in ramō cantat.(鸟在枝头歌唱。) |
| collis | m., 复 collēs | 山丘 | Collēs vineīs plenī sunt.(山丘满是葡萄园。) |
| vīs | f., 复 virēs | 力量;暴力 | Vī neque dolō sed virtūte vincimus.(我们靠勇武而非暴力取胜。) |
| animal | n., 复 animālia | 动物 | Animālia in silvā vīvunt.(动物住在林中。) |
| rīvus | m., 复 rivī | 溪流 | Rivus per vallem fluit.(溪水穿谷。) |
| ignis | m., 复 ignēs | 火 | Ignis domum dēvorat.(火吞噬房屋。) |
C. 高频不规则/重要词
| 词 | 信息 | 中文 | 例句 |
|---|---|---|---|
| sanguis | m., 属格 sanguinis | 血 | Sanguis in terrā cadit.(血洒大地。) |
| dolor | m., 属格 dolōris | 痛苦 | Dolor vulneris acerbus est.(伤痛苦不堪言。) |
| honor | m., 复 honōrēs | 荣誉 | Honor cīvium servāndus est.(公民的荣誉须维护。) |
| ōrātor | m., 复 ōrātōrēs | 演说家 | Ōrātor multitudinem movet.(演说家打动众人。) |
| imperātor | m., 复 imperātōrēs | 统帅 | Imperātor victōriam nūntiat.(统帅宣告胜利。) |
| sōl | m., 属格 sōlis | 太阳 | Sōl orientem illustrat.(太阳照亮东方。) |
| salūs | f., 属格 salūtis | 安全;健康 | Salūs populī suprēma lēx est.(人民的安全是最高法律。) |
D. 动词补充
| 词 | 信息 | 中文 | 例句 |
|---|---|---|---|
| agō | -ere, ēgī, āctum | 做;驱赶 | Quid hīc agis?(你在这干嘛?) |
| capiō | -ere, cēpī, captum | 拿取;攻占 | Urbem tertiō diē cēpērunt.(他们第三天攻克了城。) |
| fugiō | -ere, fūgī, fugitum | 逃跑 | Hostēs fugiunt.(敌人在逃窜。) |
| iaciō | -ere, iēcī, iactum | 投掷 | Saxa in hostēs iaciunt.(他们朝敌人投石。) |
| relinquō | -ere, relīquī, relictum | 留下;放弃 | Castra relīquimus atque iter facimus.(我们弃营赶路。) |
| vincō | -ere, vīcī, victum | 战胜 | Quī resistit aut vincit aut occidit.(抵抗者非胜即死。) |
E. 补充:自然与器物
| 词 | 信息 | 中文 | 例句 |
|---|---|---|---|
| lignum | n., 复 ligna | 木柴 | Ligna caedunt.(伐木为薪。) |
| vallum | n., 复 valla | 壕垒工事 | Vallum fossamque perdūcunt.(他们筑垒掘壕。) |
F. 补充:战争与人物
| 词 | 信息 | 中文 | 例句 |
|---|---|---|---|
| arma | n.pl., 属格 armōrum | 武器 | Arma capit atque in aciem ruit.(他拿起武器冲向战线。) |
G. 补充:品质名词
| 词 | 信息 | 中文 | 例句 |
|---|---|---|---|
| misericordia | f., 复 misericordiae | 怜悯 | Misericordiā dignus est.(值得怜悯。) |
| pudor | m., 属格 pudōris | 羞耻 | Pudor iuventūtis servandus est.(青年的廉耻须守护。) |
| ōdium | n., 复 ōdia | 憎恨 | Odium belli omnibus incussit.(他将恨战之情植入人心。) |
H. 补充:数词扩展
| 词 | 信息 | 中文 | 例句 |
|---|---|---|---|
| vīgintī | 不变格 | 二十 | Vīgintī annōs hīc vīxit.(他在此住了二十年。) |
| centum | 不变格 | 一百 | Centum virī convēnērunt.(一百人聚齐。) |
| quīnque | 不变格 | 五 | Quīnque cohortēs mīsit.(他派了五个大队。) |
| sex | 不变格 | 六 | Sex lēgātōrum verbīs crēdidit.(他信了六位使节之言。) |
| septem | 不变格 | 七 | Septem stēllae fulgent.(七星闪耀。) |
| octō | 不变格 | 八 | Octō hōrīs dormiō.(我睡八小时。) |
| novem | 不变格 | 九 | Novem legiōnēs parātae erant.(九个军团已就绪。) |
| decem | 不变格 | 十 | Decem obsidēs dedērunt.(他们交出十名人质。) |
| ūndecim | 不变格 | 十一 | Ūndecim hōrae praeteriērunt.(十一个小时过去了。) |
| duodecim | 不变格 | 十二 | Duodecim mēnsēs annum efficiunt.(十二个月构成一年。) |
| trecentī | -ae -a | 三百 | Trecentī mīlitēs relicti sunt.(三百士兵留守。) |
| quīngentī | -ae -a | 五百 | Quīngentī equitēs ante agmen missī.(五百骑兵派在纵队前。) |
| bis | adv. | 两次 | Bis in mēnse solvit.(他每月付两次。) |
| ter | adv. | 三次 | Ter dē eō rogāvī.(我问过他三次。) |

浙公网安备 33010602011771号