06-第三变格法

第 6 课 第三变格法(辅音干与元音干)

6.1 第三变格法概览

第三变格法是变化最多、难度最高的变格法——词干以辅音或元音结尾，无固定词尾，需逐词记忆词干。与拉丁第三变格法(如 rēx/rēg-is)完全同源，但多了一套"σ 干"与"缩约干"系统。

【拉丁对照】拉丁第三变格法属格 -is ≈ 希腊 -ος(σ干)或 -οῦς(缩约干)——规则不同但思路相同：先找属格单，再还原词干。

6.2 辅音干：σ 干(最常见)

规律：属格单去掉 -ος 即得词干(末尾 σ 是连接元音)。

格	单数(ἡ ἐπιστολή "信")	复数
主格	ἡ ἐπιστολή	αἱ ἐπιστολαί
属格	τῆς ἐπιστολῆς	τῶν ἐπιστολῶν
与格	τῇ ἐπιστολῇ	ταῖς ἐπιστολαῖς
宾格	τὴν ἐπιστολήν	τὰς ἐπιστολάς

希腊语 ἐπιστολή 属格 -ῆς，词干 ἐπιστολ- + σ + 属格词尾 → -ῆς。拉丁 epistula 属格 epistulae(第一变格)——同一个词在两种语言走了不同变格法。

阴性示范(第三变格法·σ干·阴性)：ἡ φύσις(本性)

格	单数	复数
主格	ἡ φύσις	αἱ φύσεις
属格	τῆς φύσεως	τῶν φύσεων
与格	τῇ φύσει	ταῖς φύσεσι(ν)
宾格	τὴν φύσιν	τὰς φύσεις

阳性示范(第三变格法·σ干·阳性)：ὁ πολίτης(公民)

格	单数	复数
主格	ὁ πολίτης	οἱ πολῖται
属格	τοῦ πολίτου	τῶν πολιτῶν
与格	τῷ πολίτῃ	τοῖς πολίταις
宾格	τὸν πολίτην	τοὺς πολίτας

⚠️ πολίτης 虽然主格像第一变格法(-της)，但属格 -ου(非 -ου)——这是 σ 干阳性标志。遇到 -της 词，查属格定归属。

6.3 辅音干：纯辅音干(无 σ)

词干末尾直接是辅音(无连接元音 σ)，屈折略有不同。

示范词(阳性)：ὁ ἡγεμών(统帅)——词干 ἡγεμον-

格	单数	复数
主格	ὁ ἡγεμών	οἱ ἡγεμόνες
属格	τοῦ ἡγεμόνος	τῶν ἡγεμόνων
与格	τῷ ἡγεμόνι	τοῖς ἡγεμόσι(ν)
宾格	τὸν ἡγεμόνα	τοὺς ἡγεμόνας

中性示范(纯辅音干)：τὸ σῶμα(身体)——词干 σωματ-

格	单数	复数
主格	τὸ σῶμα	τὰ σώματα
属格	τοῦ σώματος	τῶν σωμάτων
与格	τῷ σώματι	τοῖς σώμασι(ν)
宾格	τὸ σῶμα	τὰ σώματα

中性 σ 干铁律：主格 = 宾格，无论单复——与所有变格法中性同。

6.4 流音干(ρ/ν 干)

词干以 ρ 或 ν 结尾，主格有时用 ηρ/ων 替代。

示范词(阳性)：ὁ ἀνήρ(男人)——词干 ἀνδρ-(不规则！)

格	单数	复数
主格	ὁ ἀνήρ	οἱ ἄνδρες
属格	τοῦ ἀνδρός	τῶν ἀνδρῶν
与格	τῷ ἀνδρί	τοῖς ἀνδράσι(ν)
宾格	τὸν ἄνδρα	τοὺς ἄνδρας

⚠️ ἀνήρ 是不规则流音干：主格 ἀνήρ ≠ 属格 ἀνδρ-——词干变化需逐词记。

示范词(阴性)：ἡ μήτηρ(母亲)——词干 μητρ-

格	单数	复数
主格	ἡ μήτηρ	αἱ μητέρες
属格	τῆς μητρός	τῶν μητέρων
与格	τῇ μητρί	ταῖς μητράσι(ν)
宾格	τὴν μητέρα	τὰς μητέρας

6.5 第三变格法总结：找词干的方法

词干类型	规则	例
σ 干	属格 -ος → 去掉 -ος	πολίτ-ος → πολιτ-
纯辅音干	属格 -ος → 去掉 -ος	ἡγεμόν-ος → ἡγεμον-
流音干	属格 -ος → 去掉 -ος	ἀνδρ-ός → ἀνδρ-
缩约干	属格 -οῦς → 去掉 -οῦς	τείχ-ους → τειχ-

6.6 第三变格法缩约干详解

第三变格法缩约干(συνηγμένη κλῆσις)的特征：词干末尾元音 + ο → ου(属格)。与σ干(词干+σ+ος→ος)形成对比。

缩约干判断方法

属格形式	类型	词干还原	例
-ους (来自 ε+ο 或 ο+ο)	缩约干	去掉 -ους	τείχ-ους → τειχ-
-ος (来自 σ+ο)	σ干	去掉 -ος	πολίτ-ος → πολιτ-
-ος (纯辅音+ο)	纯辅音干	去掉 -ος	ἡγεμόν-ος → ἡγεμον-

常见缩约干名词

主格	属格	缩约规则	词干	性
τεῖχος	τείχους	ε+ο→ου	τειχ-	中
γένος	γένους	ε+ο→ου	γεν-	中
ἔθνος	ἔθνους	ε+ο→ου	ἐθν-	中
ἦθος	ἤθους	ε+ο→ου	ἠθ-	中
ἔπος	ἔπους	ε+ο→ου	ἐπ-	中
πάθος	πάθους	α+ο→ου	παθ-	中
κλέος	κλέους	ε+ο→ου	κλε-	中
ὄνομα	ὀνόματος	纯辅音干(非缩约)	ὀνοματ-	中

⚠️ 注意：ὄνομα 的属格是 ὀνόματος(τ+ο→το，不是缩约)，不是 ὀνόμους。判断是否缩约要看词干末尾是否是元音——如果是辅音(如-ματ-)就不是缩约干。

缩约干 vs. σ干 vs. 纯辅音干：对比表

类型	属格标志	词干特征	例
缩约干	-ους	词干末尾是元音(ε/ο)	τεῖχ-ος/τείχ-ους
σ干	-ος	词干末尾是元音+σ	πολίτ-ος(πολιτ-+σ-ος)
纯辅音干	-ος	词干末尾是辅音	ἡγεμόν-ος(ἡγεμον-+ος)

核心区别：缩约干和σ干的词干都以元音结尾，但缩约干的元音直接与-ο缩合成-ου，而σ干的元音后面插入了σ再加-ος。这两种在主格形式上可能看起来一样(如 πόλις vs. τεῖχος)，但属格形式揭示了真实归属。

---

核心操作：看到第三变格法名词 → 查属格单 → 去掉词尾 → 得词干 → 代入各格公式。

6.6 词汇

词	信息	中文
σῶμα	-ατος, τό	身体
ὄνομα	-ατος, τό	名字
γένος	-ους, τό	种族；种类
ἔθνος	-ους, τό	民族
τεῖχος	-ους, τό	城墙
πρᾶγμα	-ατος, τό	事情；事业
φῶς	φωτός, τό	光
ἦθος	-ους, τό	习俗；性格
ἔπος	-ους, τό	词；诗行
θέατρον	-ου, τό	剧场
τέχνη	-ης, ἡ	技艺
ἐπιστήμη	-ης, ἡ	知识；科学
σοφία	-ας, ἡ	智慧
μαθηματικά	-ῶν, τά	数学
μουσική	-ῆς, ἡ	音乐
γεωμετρία	-ας, ἡ	几何
ἀστρονομία	-ας, ἡ	天文
διαλεκτική	-ῆς, ἡ	辩证法
φιλοσοφία	-ας, ἡ	哲学
ῥητορική	-ῆς, ἡ	修辞学
γυμναστική	-ῆς, ἡ	体操术
ἰατρική	-ῆς, ἡ	医术
θεολογία	-ας, ἡ	神学
πολιτική	-ῆς, ἡ	政治学
ἠθική	-ῆς, ἡ	伦理学
λογική	-ῆς, ἡ	逻辑学
φιλόσοφος	-ου, ὁ	哲学家
μαθηματικός	-οῦ, ὁ	数学家
ῥήτωρ	-ορος, ὁ	演说家
ἰατρός	-οῦ, ὁ	医生
γεωμέτρης	-ου, ὁ	几何学家
ἀστρονόμος	-ου, ὁ	天文学家
δημιουργός	-οῦ, ὁ	制作者；匠人
τραγῳδός	-οῦ, ὁ	悲剧诗人
κωμῳδός	-οῦ, ὁ	喜剧诗人
ὑποκριτής	-οῦ, ὁ	演员

6.7 原著带读

Ὁ μὲν δὴ Ἀρταξέρξης βασιλεύει, Κῦρος δὲ ἄρχει Λυκαονίας καὶ Φρυγίας.

"于是阿尔塔薛西斯做国王，居鲁士统治吕考尼亚与弗里吉亚。"(Ἀν. 1.1.4)

词形	拆解	说明
δή	语气词	"于是；那么"
βασιλεύει	βασιλεύω 现在直陈 3单	"他做国王"
ἄρχει	ἄρχω 现在直陈 3单	"他统治"——+属格

注意：ἄρχω + 属格(不是宾格)——"统治某地"用属格。这是动词支配格的一个重要例子。

带读二：柏拉图《理想国》427d(节选)

Τὴν πολιτείαν δὴ ταύτην, ἣν ἂν ἡμεῖς διερευνώμεθα, εὑρήσομεν ἴσως τοιάνδε τινὰ τάξιν ἔχουσαν.

词形	词典形	语法	中文
Τήν	ὁ	宾格阴单	这(定冠词)
πολιτείαν	πολιτεία	宾格单	政制
δή	δή	语气词	那么
ταύτην	οὗτος	宾格阴单(指示)	这样的
ἣν	ὅς	宾格阴单(关系)	哪个
ἄν	ἄν	语气小品词	可能
ἡμεῖς	ἐγώ	主格复	我们
διερευνώμεθα	διερευνάομαι	现在虚拟中动1复	探索
εὑρήσομεν	εὑρίσκω	将来直陈1复	我们会发现
ἴσως	ἴσως	副词	也许
τοιάνδε	τοιοῦτος	宾格阴单(近指)	这样的
τινά	τις	宾格阴单(不定)	某种
τάξιν	τάξις	宾格单	秩序
ἔχουσαν	ἔχω	现在分词宾格阴单	拥有(分词=伴随)

译文：那么我们正在探索的这个政制，也许会发现它拥有某种这样的秩序。

语法要点：(1) Τήν...ταύτην = 冠词+指示词叠用("这政制")——冠词标记定指，指示词强调"这一特定的"；(2) ἣν ἄν + 虚拟式 = 关系从句中的可能语气——"无论哪个我们可能探索的"；(3) ἔχουσαν = 分词做宾语补足语——"发现它拥有..."。

6.8 第三变格法词干还原训练

第三变格法的核心操作：查属格 → 去词尾 → 得词干。以下练习帮你反复操练这个流程：

练习A：词干还原

词	属格单	去掉词尾	词干	词干类型
πολίτης	πολίτου	-ου	πολιτ-	σ干
φύσις	φύσεως	-εως	φυσ-	σ干(ϝ→σ)
ἡγεμών	ἡγεμόνος	-ος	ἡγεμον-	纯辅音干
ἀνήρ	ἀνδρός	-ος	ἀνδρ-	流音干(不规则!)
μήτηρ	μητρός	-ος	μητρ-	流音干
σῶμα	σώματος	-ος	σωματ-	纯辅音干
τεῖχος	τείχους	-ους	τειχ-	缩约干
γένος	γένους	-ους	γεν-	缩约干

练习B：用词干 + 公式填格

以 πολίτ- (σ干阳性) 为例，完成下列填空：

格	公式(σ干阳性)	单数	复数
主格	词干 + ης(缩约→ης)	πολίτης	πολῖται
属格	词干 + ου	πολίτου	πολιτῶν
与格	词干 + ει	πολίτῃ	πολίταις
宾格	词干 + η	πολίτην	πολίτας

以 σωματ- (纯辅音干中性) 为例：

格	公式(纯辅音干中性)	单数	复数
主格	词干 + α	σῶμα	σώματα
属格	词干 + ος	σώματος	σωμάτων
与格	词干 + ι	σώματι	σώμασι(ν)
宾格	词干 + α(=主格)	σῶμα	σώματα

练习C：第三变格法 vs. 拉丁第三变格法对比

	希腊语(σ干) ὁ πολίτης	拉丁语 rēx (纯辅音干)	对应关系
主格单	-ης	— (不规则)	不同
属格单	-ου	-is	功能同源，形式不同
与格单	-ει	— (无与格)	希腊有，拉丁无
宾格单	-η	-em	≈ 同源
主格复	-αι	-ēs	≈ 同源
属格复	-ῶν	-um	≈ 同源
与格复	-αισι(ν)	— (无与格)	希腊有，拉丁无
宾格复	-ας	-ēs	≈ 同源

【拉丁对照】拉丁第三变格法是最难的变格法(属格 -is，其余格位词干元音变化多端)。希腊第三变格法属格 -ος/-ους 同样不规则，但有一个巨大的优势：希腊语有冠词 ὁ/ἡ/τό 帮你定位格位——你永远不需要像拉丁那样靠 rēx/rēgis 的词干元音变化来猜格。

6.9 教学示例：第三变格法综合运用

教学示例 1：σ干阴性名词(φύσις)

ἡ φύσις τῶν ἀνθρώπων ποικίλη ἐστίν.

词形	拆解	语法	中文
ἡ	ὁ	主格阴单	(定冠词)
φύσις	φύσις	主格阴单(第三变格σ干)	本性
τῶν	ὁ	属复	(定冠词)
ἀνθρώπων	ἄνθρωπος	属复阳(第二变格)	人的(复数)
ποικίλη	ποικίλος	主格阴单	多样的
ἐστίν	εἰμί	现在直陈3单	是

译文：人的本性是多样的。
教学要点：(1) φύσις 的属格是 φύσεως(-εως 尾)——σ干阴性标志；(2) ποικίλη 必须与 φύσις 在阴性·主格·单数上一致——虽然分属不同变格法(第一变格 vs. 第三变格)，形容词一致不看变格法，只看性·数·格；(3) τῶν ἀνθρώπων = 属格复 = "人的"——属格表范围/所属。

教学示例 2：纯辅音干中性(σῶμα)

τὸ σῶμα τοῦ ἡγεμόνος ἐν τῇ μάχῃ πίπτει.

词形	拆解	语法	中文
τό	ὁ	主格中单	(定冠词)
σῶμα	σῶμα	主格中单(纯辅音干)	身体
τοῦ	ὁ	属格阳单	(定冠词)
ἡγεμόνος	ἡγεμών	属格阳单(纯辅音干)	统帅的
ἐν	介词	+与格	在…里面
τῇ	ὁ	与格阴单	(定冠词)
μάχῃ	μάχη	与格阴单(第一变格)	战斗
πίπτει	πίπτω	现在直陈3单	倒下

译文：统帅的身体在战斗中倒下。
教学要点：(1) σῶμα 的属格是 σώματος——τ+ο→το(纯辅音干，非缩约)；(2) ἡγεμόνος 的属格是 ἡγεμόν-ος——纯辅音干 ν+ο→νο；(3) 注意两个纯辅音干名词(σώματ-和 ἡγεμον-)的属格词尾都是 -ος，但词干类型不同(τ干 vs. ν干)。

教学示例 3：流音干不规则(ἀνήρ)

ὁ ἀνὴρ τοὺς ἄνδρας ἐν τῇ πόλει ἄγει.

词形	拆解	语法	中文
ὁ	ὁ	主格阳单	(定冠词)
ἀνήρ	ἀνήρ	主格阳单(流音干)	男人
τούς	ὁ	宾格复阳	(定冠词)
ἄνδρας	ἀνήρ	宾格复(词干 ἀνδρ-)	男人们
ἐν	介词	+与格	在…里面
τῇ	ὁ	与格阴单	(定冠词)
πόλει	πόλις	与格阴单	城邦
ἄγει	ἄγω	现在直陈3单	带领

译文：这个男人在城邦里带领男人们。
教学要点：(1) 主格 ἀνήρ 与宾格复 ἄνδρας 的词干差异巨大(ἀνηρ- vs. ἀνδρ-)——必须单独记忆；(2) 拉丁对应：vir/virī(主格/属格)——拉丁的词干变化(vir-)也与希腊(ἀνδρ-)不同；(3) 希腊 ἀνήρ 和拉丁 vir 是同源词，但词干完全不同——这说明同源词不一定有相同的词干。

教学示例 4：缩约干(τεῖχος)的完整用法

τὰ τείχη τῆς πόλεως ὑπὸ τῶν πολεμίων καταλύεται.

词形	拆解	语法	中文
τά	ὁ	主格/宾格复中	(定冠词)
τείχη	τεῖχος	主格复中(缩约←τειχ-ε-α→τείχη)	城墙
τῆς	ὁ	属格阴单	(定冠词)
πόλεως	πόλις	属格阴单(第三变格)	城邦的
ὑπό	介词	+属格	被(施事)
τῶν	ὁ	属复	(定冠词)
πολεμίων	πολέμιος	属复(第二变格)	敌人的
καταλύεται	καταλύω	现在被动直陈3单	被摧毁

译文：城邦的城墙被敌人们摧毁。
教学要点：(1) τείχη = τειχ-ε-α → ε+α→η 缩约——缩约干的主格复数；(2) πόλεως = πολεως(第三变格σ干属格)——注意属格 -εως 的发音；(3) ὑπὸ τῶν πολεμίων = 被动语态的施事者(agents)——"被敌人"，拉丁用 ā/b(ā) + 夺格，希腊用 ὑπό + 属格。

---